A-usine ti ciment tongana ti so a fa ge ayeke mbeni kota ndo so ayeke mû gaz carbonique so ayeke sara si ndowa ayeke chauffé. Me a lingbi ti sara si ambeni ye so ayeke buba ndo aga mbeni fini mara ti carburant. A lingbi ti bata ingo so nzoni teti angu mingi wala ahon so.
So ayeke mbeni mbaï nde na yâ ti mbeni molongo ti mbaï so ayeke bâ afini kode nga na akusala so alingbi ti sara si achangement ti climat aga kete, ti sara si akpale ti lo adë wala ti mû maboko na azo ti hon ndo ti mbeni dunia so ayeke changé hio.
Akusala so ayeke sigigi na gaz carbonique (CO2), mbeni gaz à effet de serre so azo mingi ayeke wara, ayeke mû maboko ti tene pupu ti Sese aga chaud. Tënë ti zingo CO2 na yâ ti pupu na ti bata ni ayeke mbeni fini ye pëpe. Me a yeke ngangu ti sara ni, mbilimbili tongana azo alingbi ti vo ni. Mbeni fini ye ayeke leke kpale ti saleté ti CO2 na mbeni lege so ayeke nde kete. Lo yeke sara si gaz so ayeke sara si climat aga chaud aga carburant.
Na lango 15 ti novembre, awagingo nda ti ye ti Da-mbeti ti Massachusetts (MIT) na Cambridge asigigi na aye so ala wara na yâ ti mbeti-sango so iri ni ayeke Cell Reports.
A kangbi yâ ti fini bungbi ti ala ni na ambage use. Kozo mbage ni andu gbiango gaz carbonique so ayeke na yâ ti pupu ti ga mbeni ye so a iri ni formate ti tene a sara na carburant. Legeoko tongana gaz carbonique, na yâ ti formate ayeke atome ti carbone oko nga na atome ti oxygène use, nga na atome ti hydrogène oko. Formate ayeke nga na ambeni ye nde mingi. Fini gingo nda ti ye so asala kusala na ingo ti formate, so alondo na sodium wala potassium.
Mingi ti a-électrode ti carburant ayeke sala kusala na hydrogène, mbeni gaz so wâ alingbi ti gbi ni na a hunda ti sala kusala na a-tuyau nga na aréservoir so ayeke na pression ti gue na ni. Ye oko, a-électrode ti carburant alingbi nga ti sala kusala na formate. Formate ayeke na ngangu so alingbi na hydrogène, a lingbi na tënë ti Li Ju, mbeni wandara ti aye so amû li ni na yâ lekengo fini ye so. Li Ju atene so formate ayeke na ambeni nzoni ye na ndo ti hydrogène. A yeke nzoni mingi nga a hunda pëpe ti bata ni na kota pression.
Azo ti gingo nda ti ye na MIT aleke mbeni cellule ti carburant ti tara na formate, so ala yeke sigigi na ni na lege ti gaz carbonique. Kozoni, ala bungbi ingo ni na ngu. Na pekoni, a yeke mû ye so a mélangé ni na yâ ti mbeni cellule ti carburant. Na yâ ti cellule ti carburant ni, formate ni ayeke sigigi na a-électron na yâ ti mbeni ye so a iri ni réaction chimique. A-électron so ayeke londo na électrode so ayeke nzoni pëpe ti cellule ti carburant ni ti gue na électrode so ayeke nzoni, na a yeke sara si mbeni circuit ti courant ahunzi. A-électron so ayeke sua so, so ti tene mbeni courant ti courant, ayeke dä teti angbonga 200 na ngoi ti tara ni.
Zhen Zhang, mbeni wandara ti aye so ayeke sara kua na Li na MIT, ayeke na beku so équipe ti lo ayeke wara lege ti sara kua na fini kode so na yâ ti angu bale-oko.
Azo ti gingo nda ti ye ti MIT asara kua na mbeni kode ti chimie ti sara si gaz carbonique aga mbeni kota ye so ayeke sara si a yeke sara na carburant. Kozoni, ala zia ni na yâ mbeni ngu so ayeke na alcaline mingi. Ala soro hydroxyde ti sodium (NaOH), so azo mingi ahinga ni tongana lye. Ye so ayeke sara si mbeni ye so ayeke sara si a yeke wara bicarbonate ti sodium (NaHCO3), so a hinga ni mingi na iri ti bicarbonate ti soude.
Na pekoni, ala zi wâ na wâ. Courant ni asara si mbeni fini ye ti chimie abâ gigi so akangbi yâ ti atome ti oxygène oko oko kue so ayeke na yâ ti molecule ti bicarbonate ti soude, na a zia formate ti sodium (NaCHO2) na pekoni. Ye so ala sara asara si ndulu na carbone kue so ayeke na yâ ti CO2 — ahon 96 na ndo ti 100 — aga ingo so.
A yeke bata ngangu so a hunda ti zi oxygène na yâ ti abungbi ti chimie so ayeke na yâ ti formate. Pakara Li atene so formate alingbi ti bata ngangu so teti angu mingi sân ti tene ngangu so lo lingbi ti sara kua na ni abuba. Na pekoni, lo yeke sara courant tongana lo hon na yâ ti mbeni cellule ti carburant. Tongana courant so a yeke sara na formate alondo na ngangu ti lâ, ti pupu wala ti ngu, courant so cellule ti carburant ni ayeke sara ayeke duti ande mbeni ye so ayeke mû ngangu na zo.
Lee atene so ti tene fini kode ni ague na li ni mingi, “a lingbi e wara gbâ ti aye ti geologie so ayeke na lye.” Lo manda ye na ndo ti mbeni mara ti tênë so a iri ni basalte alcaline (AL-kuh-lye buh-SALT). Tongana a mélangé ni na ngu, atênë so ayeke ga lingu.
Farzan Kazemifar ayeke mbeni ingénieur na kota da-mbeti ti San José na Californie. Gingo nda ti ye ti lo aluti mingi na ndo batango gaz carbonique na yâ ti akota ngu so ayeke na gbe ti sese. Lo tene so ti zi gaz carbonique na yâ ti pupu ayeke lakue mbeni ye so ayeke ngangu na tongaso a hunda nginza mingi. Tongaso, a yeke nzoni ti tene a changé CO2 ti ga aye so zo alingbi ti sara kua na ni tongana formate. Kode ti lekengo na ye alingbi ti hon ndo ti nginza so a futa ti leke na ni.
A sara recherche mingi na ndö ti gbungo gaz carbonique so ayeke na yâ ti pupu. Na tapande, ade ti ninga pëpe, mbeni bungbi ti awandara ti Université ti Lehigh afa mbeni kode nde ti zingo gaz carbonique na yâ ti pupu na ti sara si a ga bicarbonate ti soude. Ambeni bungbi ti gingo nda ti ye nde ayeke bata CO2 na yâ ti atênë so ayeke nde, na ala yeke sara si a ga ngangu carbone so na pekoni a lingbi ti sara si a ga éthanol, mbeni ye so ayeke sara si sämba ahon ndo ni. Mingi ti akua so ayeke akete ye na ade ti sala ngangu mingi pëpe na ndo salango si gaz carbonique so ayeke na yâ ti pupu adë.
Image so afa mbeni da so ayeke sala kusala na gaz carbonique. Ye so a fa ni ge ayeke sara si gaz carbonique (akete kete ye so ayeke na yâ ti avuru na avuru) aga mbeni ingo so a iri ni formate (abungbi so ayeke bleu, rouge, vuru nga na noir). Na pekoni, a lingbi ti mû ingo so na yâ ti mbeni cellule ti sara na courant.
Kazemifar atene so nzoni ye so e lingbi ti sara ayeke ti “zi kozoni gaz à effet de serre.” Mbeni lege ti sala ni ayeke ti mû place ti a-énergie so ayeke na yâ ti sese na ambeni ye so alingbi ti kiri ti mû ngangu na zo tongana pupu wala lâ. So ayeke mbage ti mbeni gbiango ye so awandara airi ni “décarbonisation.” Me lo kiri lo tene so ti kanga lege na achangement ti climat ayeke hunda ande ti sara kua na alege mingi. Lo tene so a hunda fini kode so ti gbu carbone na yâ ti ando so ayeke ngangu ti zi carbone dä. Bâ a-usine ti lekengo abongo nga na a-usine ti ciment, ti fa atapande use.
Azo ti MIT abâ nga so ala yeke wara ye ti nzoni na lege ti bungbingo fini kode ti ala na ngangu ti lâ nga na ti pupu. A leke abatterie ti kodoro ti bata ngangu teti ayenga mingi na mbeni ngoi. Ti bata lumière ti lâ ti ngoi ti dê na yâ ti ngoi ti dê wala ahon so ahunda mbeni kode nde. Lee atene: “Na carburant ti formate, mo yeke ngbâ gi pëpe ti bata même aye na ngoi ti ngu. “A lingbi ti duti ti angoi nde nde.”
A lingbi ti za pëpe tongana lor, me “Mbi lingbi ti zia tonne 200... ti formate na amolenge ti mbi ti koli na ti wali,” Lee atene, “tongana ye ti héritier.”
Alcaline: Mbeni tënë so afa mbeni ye so ayeke sara si a-ion hydroxyde (OH-) aga na yâ ti ngu. A iri nga a-alcaline (so ayeke nde na acide) na pH ni ayeke kota ahon 7.
Aquifère: Mbeni tênë so alingbi ti bata akota ngu so ayeke na gbe ti sese. Tënë so andu nga akota ngu so ayeke na gbe ti sese.
Basalte: Mbeni tênë ti wâ so ayeke vuru mingi so mingi ni ayeke ngangu mingi (gi tongana mbeni wâ so alondo na wâ azia akota poche ti gaz na yâ ni).
bond: (na yâ ti chimie) mbeni kamba so ayeke ngbâ lakue lakue na popo ti atome (wala agroupe ti atome) so ayeke na yâ ti mbeni molecule. A yeke na lege ti angangu so ayeke gboto ye na popo ti atome so ayeke mû mbage na ni la asara si a leke ni. Tongana a leke abungbi awe, atome ni ayeke sala kusala tongana mbeni ye oko. Ti kangbi yâ ti atome so ayeke na yâ ti atome ni, a lingbi a mû ngangu na lege ti wâ wala ambeni lumière nde na yâ ti a-atome ni.
Carbone: Mbeni ye ti chimie so ayeke na gunda ti aye kue so ayeke na fini na ndo ti sese. Carbone ayeke dä na lege ti graphite nga na diamant. A yeke mbeni kota mbage ti charbon, ti tênë ti chaux nga na ti pétrole, na a lingbi ti bungbi tere ti lo wani na lege ti chimie ti sara gbâ ti akete kete ye so ayeke na ngele ngangu na yâ ti aye ti chimie, ti biologie nga na ti dengo buze. (Na yâ ti gingo nda ti ye na ndo ti climat) Na ambeni ngoi, a yeke sara kua na tënë carbone ndulu na gaz carbonique ti sara tënë ti ngangu so mbeni ye, mbeni ye so a sara, mbeni kpengba-ndia wala mbeni kode alingbi ti sara na ndo ti chauffage ti pupu so aninga.
Dioxyde de carbone: (wala CO2) ayeke mbeni gaz so ayeke na couleur pëpe nga so fion ni ayeke dä pëpe so anyama kue ayeke sigigi na ni tongana oxygène so ala yeke huru abungbi na kobe so ala yeke te so ayeke na gbâ ti carbone. A yeke sigigi nga na gaz carbonique tongana a zö aye so ayeke na yâ ti ngu, so na popo ni a yeke wara aye so ayeke na yâ ti sese tongana pétrole wala gaz naturel. Dioxyde de carbone ayeke mbeni gaz à effet de serre so ayeke gbu wâ na yâ ti pupu ti Sese. Akeke ayeke gbian gaz carbonique ti ga oxygène na lege ti photosynthèse na ala yeke sala kusala na kode so ti sala na kobe ti ala mveni.
Ciment: A yeke mbeni ye so a yeke sara kua na ni ti gbu aye use na terê ti mba, ti sara si aye ni akpengba aga mbeni ye so akpengba, wala mbeni kota colle so a yeke sara kua na ni ti gbu na aye use na terê ti mba. (Lege ti lekengo da) Mbeni ye so a pete ni pendere mingi ti kanga na mbutu wala tênë so a pete ni na tele ti mba ti sala na béton. Mingi ni, a yeke sara ciment tongana poudre. Me tongana ngu asuku awe, a yeke ga mbeni potopoto so ayeke kpengba tongana a hule.
Chimie: Mbeni ye so abungbi atome use wala ahon so (so abungbi) na yâ ti mbeni wungo nga na mbeni ye so a leke ni nzoni. Na tapande, ngu ayeke mbeni ye ti chimie so atome use ti hydrogène abungbi oko na atome ti oxygène oko. Formule ti chimie ti lo ayeke H2O. A lingbi nga ti sala kusala na “chimique” tongana mbeni tënë ti fa na aye so ayeke na yâ ti mbeni ye so alondo na asalango ye nde nde na popo ti abungbi nde nde.
Lien chimique: Mbeni ngangu so ayeke gboto popo ti atome so ayeke ngangu mingi ti sara si aye so abungbi oko asara kua tongana mbeni ye. Ambeni ye so agbu bê ti zo ayeke ngangu pëpe, ambeni ayeke ngangu. A yeke mo bâ mo tene abungbi kue ayeke tingbi atome na lege so ala yeke kangbi (wala ala yeke tara ti kangbi) a-électron.
Réaction chimique: Mbeni ye so andu kiringo ti leke yâ ti akete kete ye wala aye so ayeke na yâ ti mbeni ye ahon ti tene a changé yâ ti aye ni (na tapande, ti londo na mbeni ye so ayeke ngangu ti ga gaz).
Chimie: mbage ti senda-ye so amanda ye na ndo ti aye so ayeke na yâ ti aye, lekengo ni, asarango ye ti ala nga na sarango ye ti ala. Azo ti senda-ye ayeke sara kua na hingango ye so ti manda ye na ndo ti aye so azo ahinga ni pëpe, ti kiri ti sara ambeni ye so ayeke nzoni mingi wala ti leke na ti sara afini ye so ayeke nzoni. (ti abungbi ti aye ti chimie) Chimie aye nga ti sara tënë ti formule ti mbeni ye so abungbi, kode so a leke na ni wala ambeni ye so ayeke na yâ ni. A iri azo so ayeke sara kua na yâ ti kua so azo ti chimie. (na yâ ti senda-ye ti azo) ngangu so azo ayeke na ni ti sara kua maboko na maboko, ti mä terê nga ti wara ngia na popo ti ala.
Changement ti climat: Mbeni kota changement so ayeke ninga mingi na yâ ti climat ti Sese. Ye so alingbi ti si gi tongaso wala ndali ti akusala ti azo, so na popo ni a yeke wara wâ so a yeke zö na wâ nga na fango akeke.
Decarbonisation: aye ti sara tënë ti sarango ye na bê ti zo yongoro na aye so ayeke buba ndo, akusala nga na aye so ayeke mû ngangu na zo so ayeke sigigi na asioni gaz à effet de serre, na tapande dioxyde de carbone nga na méthane, na yâ ti pupu. Ye so ala leke ti sara ayeke ti tene wungo ti gaz carbonique so ayeke sara si aye achangé na yâ ti dunia adë.
Courant: A yeke charge ti courant so ayeke hon, mingi ni alondo na tambelango ti akete kete ye so ayeke na sioni charge so a iri ni électron.
Électron: mbeni ye so ayeke na charge so ayeke nzoni pëpe so mingi ni ayeke tambela na tele ti ita ti atome; a yeke nga ye so ayeke mû courant na yâ ti aye so ayeke ngangu.
Ingénieur: Mbeni zo so ayeke sara kua na senda-ye nga na mathématique ti leke na akpale. Tongana a sala kusala na tënë ingénieur tongana mbeni tënë ti kusala, a ye ti sala tënë ti lekengo mbeni ye, mbeni ye wala mbeni kode ti leke na mbeni kpale wala mbeni bezoin so ade a wara ni pëpe.
Éthanol: Mbeni sämba, so a iri ni nga alcool éthylique, so ayeke na gunda ti ambangi tongana bière, vin nga na ambangi. A yeke sala nga kusala na ni tongana mbeni ye ti salango na wâ (na tapande, fani mingi a bungbi ni na essence).
Filtre: (n.) Mbeni ye so amû lege na ambeni ye ti hon na ambeni ti hon, a lingbi na kota ti ala wala ambeni ye nde. (v.) Kode ti sorongo ambeni ye so aluti na ndo ti aye tongana kota ni, ngangu ti lo, charge ni, na ambeni ye tongaso (na yâ ti senda-ye) Mbeni écran, mbeni plaque wala mbeni couche ti mbeni ye so ayeke mû lumière wala ambeni ye nde wala so ayeke kanga lege na ambeni ye so ayeke na yâ ti ni ti hon.
Formate: Mbeni tënë so a yeke sara kua na ni mingi ndali ti asaleté wala a-éster ti acide formique, mbeni mara ti acide gras so ayeke na oxidation. (Mbeni éster ayeke mbeni ye so alondo na carbone so a leke ni na ziango na place ti atome ti hydrogène ti ambeni acide ambeni mara ti agroupe ti aye so ayeke na fini. Mingi ti mafuta nga na mafuta so ayeke kota ye mingi ayeke a-éster ti acide gras so ayeke si na lege ti ndagigi.)
Carburant fossile: Carburant kue, na tapande charbon, pétrole (petrole brut), wala gaz naturel, so a leke ni na yâ ti angu kutu mingi na yâ ti Sese na lege ti angbele ye so ayeke buba ti asioni nyama, ti akeke wala ti anyama.
Carburant: Ye kue so ayeke sigigi na ngangu na lege ti mbeni ye ti chimie wala ti nucléaire so a leke ni nzoni. A-carburant so ayeke na yâ ti sese (charbon, gaz naturel nga na pétrole) ayeke a-carburant so ayeke sigigi na ngangu na lege ti aréaction chimique tongana a zia wâ na yâ ni (mingi ni juska a gbi ni).
Cellule ti carburant: Mbeni ye so ayeke sara si ngangu ti chimie aga ngangu ti courant. Ye so azo mingi ayeke sara kua na ni ayeke hydrogène, so gi oko ye so ayeke sigigi na yâ ni ayeke pupu ti ngu.
Géologie: Mbeni tënë so afa aye kue so andu lekengo ye ti sese, aye so ayeke na yâ ni, mbaï ti lo nga na aye so ayeke si na ndo ni. Azo so ayeke sara kua na ndo so, a iri ala azo ti gingo nda ti sese.
Chauffage mondial: Mbeni guengo na li ni yeke yeke ti ndowa ti pupu kue ndali ti so aye so ayeke sara si sese aga wâ. Ye so ayeke si na pekoni ayeke so wungo ti gaz carbonique, chlorofluorocarbure nga na ambeni gaz so ayeke na yâ ti pupu ayeke gue na li ni mingi, na mingi ti gaz ni ayeke sigigi na lege ti akusala ti azo.
Hydrogène: A yeke ye so ayeke ngangu pëpe na yâ ti dunia. Teti so a yeke gaz, a yeke na couleur pëpe, fion ni ayeke dä pëpe nga wâ ayeke gbi ni mingi. A yeke mbeni mbage ti gbâ ti acarburant, mafuta nga na ambeni ye so ayeke na yâ ti anyama so ayeke na fini. A yeke wara na yâ ni mbeni proton (nucléus) nga na mbeni électron so ayeke tambela na tele ni.
Innovation: (v. ti sara si ye aga fini; adj. ti sara si ye aga fini) Mbeni ye so a leke wala a sara si mbeni pensé, mbeni kode wala mbeni ye so ayeke dä awe aga fini ye, a yeke na ndara mingi, a yeke sara kua nzoni wala a yeke sara kua nzoni mingi.
Lye: Iri so a yeke iri na ngu ti hydroxyde ti sodium (NaOH). Mingi ni, a yeke mélangé lye na mafuta ti keke wala mafuta ti nyama nga na ambeni ye nde ti sara na savon ti bar.
Wagingo nda ti aye: Mbeni zo ti gingo nda ti ye so ayeke gi nda ti kamba so ayeke na popo ti atome na amolécule ti mbeni ye nga na aye kue so ayeke na yâ ni. Azo ti gingo nda ti aye alingbi ti leke afini ye wala ti gi nda ti aye so ayeke dä awe. Ti gi nda ti aye kue so ayeke na yâ ti mbeni ye, na tapande ngangu ti lo, ngangu ti lo nga na ndo so lo yeke futi dä, alingbi ti mû maboko na a-ingénieur nga na ambeni zo ti gingo nda ti ye ti soro anzoni ye ti sara na afini kua.
Molécule: Mbeni bungbi ti atome so ayeke na courant pëpe so ayeke kete wungo ti aye so ayeke na yâ ti mbeni ye so a iri ni composé chimique. A lingbi ti leke a-molécule na mara ti atome oko wala na mara ti atome nde nde. Na tapande, oxygène so ayeke na yâ ti pupu ayeke na atome use ti oxygène (O2), na ngu ayeke na atome use ti hydrogène nga na atome ti oxygène oko (H2O).
Pollutant: Mbeni ye so ayeke buba mbeni ye, na tapande pupu, ngu, azo wala kobe. Ambeni ye so ayeke buba ndo ayeke a -chimie, na tapande a -pesticide. Ambeni ye nde so ayeke buba ndo alingbi ti duti rayonnement, so na popo ni a yeke wara wâ wala lumière so ahon ndo ni. A lingbi ti bâ même asioni pere nga na ambeni ye so ayeke lï na yâ ti da ni tongana mbeni mara ti biofouling.
Ngangu: Mbeni tënë so aye ti sara tënë ti mbeni ye so ayeke ngangu mingi wala so ayeke na ngangu mingi (na tapande mbeni microbe, poison, yorö wala acide).
Renewable: Mbeni tënë so asara tënë ti mbeni ye so a lingbi ti mû place ni teti lakue lakue (na tapande ngu, akeke so ayeke vert, lumière ti lâ nga na pupu). Ye so ayeke nde na aye so zo alingbi ti kiri ti wara ni pëpe, so ayeke na mbeni kete wungo ti aye na so alingbi biani ti hunzi. Aye so zo alingbi ti kiri ti wara ni pëpe ayeke pétrole (na ambeni ye so ayeke na yâ ti sese) wala ambeni ye nga na atênë so ayeke mingi pëpe.